Xigasho: Shabakadda Al Jazeera (Al Jazeera Net) Qoraaga: Cammaar Cali Xasan (Qoraa iyo cilmi-baare ku takhasusay cilmiga bulshada iyo siyaasadda) Taariikhda Daabacaadda: 24-ka Sebtembar 2026
Yaa Hogaamin Doona Dunida Kadib Hoos-u-dhaca Reer Galbeedka?
In ka badan qarni ka hor, mufakiriinta reer Galbeedku waxay bilaabeen inay ka hadlaan hoos-u-dhaca iyo dib-u-gurashada ilbaxnimadooda. Tilmaamahaas iyo saadaalintaas waxay isu beddeleen sarbeebo salka ku haya taariikhda fekerka aadanaha, sida: “Hoos-u-dhaca Reer Galbeedka”, “Qorrax-dhaca Reer Galbeedka”, “Oohinta Reer Galbeedka”, iyo “Geerida Reer Galbeedka”. Fikradahan badankood waxay salka ku hayeen sababo dhaqaale, kuwo milatari, culeysyo taariikheed, xaqiiqooyinka juquraafiga siyaasadeed, iyo aragtiyaha qaba in ilbaxnimooyinku ay maraan meertada nolosha noolaha—dhalasho, carruurnimo, dhallinyaronimo, gabow, iyo ugu dambayn dhimasho. Balse dhinaca dhaqanka ayaa had iyo jeer ahaa mid gadaal loo riixo, ama loo arko inuusan ahayn sababta aasaasiga ah ee hoos-u-dhacan.
Dhinaca kale, waxaa jira dad hoos-u-dhacan ku xiray arrimaha tirada dadka (Demographics). Siyaasiga iyo qoraaga Mareykanka ah Patrick Buchanan, buuggiisa “Geerida Reer Galbeedka”, wuxuu ku doodayaa in ummadaha reer Galbeedku ay joojiyeen tarmidda, taasina ay keentay in tiradoodu hoos u dhacdo tan iyo cudurkii “Dhimashada Madow” ee qarnigii 14-aad galaaftay saddex meeloodow meel dadkii Yurub. Tani, ayuu leeyahay, waa khatar weyn oo soo food-saartay jiritaanka ilbaxnimada Yurub.
Dhaqaaleyahanka Peter Drucker ayaa isna la wadaagay aragtidaas, isagoo caddeeyay in Galbeedku wajahayo xaqiiqo aan taariikhda aadanaha horay loo arag: hoos-u-dhac baaxad weyn oo ku yimid heerka dhalmada ee muwaadiniinta asalka ah ee dalalka horumaray, xilli ay dalkooda kusoo qulqulayaan muhaajiriin aad u tiro badan.
Haddii Mareykanku ka badbaaday dhibaatada dhanka tirada dadka ee Yurub haysata, Buchanan wuxuu inoo sheegayaa in Mareykanku hadda kulmiyo dad isku dhaf ah oo “aysan ka dhexeynin taariikh, halyeeyo, luuqad, dhaqan, caqiido, iyo abtirsiimo mideysan toona.”
Farid Zakaria, buuggiisa “Dunida Mareykanka Kadib”, wuxuu isna inoo sheegayaa in dadka Mareykanku ay isticmaalaan wax ka badan inta ay soo saaraan, faraqaasna ay ku buuxiyaan deymo ay qaataan. Tani waxay keentay in deymaha qoysaska Mareykanka ay kor uga kacaan 680 bilyan oo doolar (1974) ilaa 14 tiriliyan oo doolar (2008), taasoo sabab u ah in qoyska dhexe uu yeesho ilaa 13 kaararka deynta ah, kuna ururto deymo guryo (Mortgages) oo celcelis ahaan gaaraya ilaa 120 kun oo doolar.
Dhaqanka iyo Kaalinta Uu Ku Leeyahay Hoos-u-dhaca
Maadaama falanqeeyayaashu ay si xad dhaaf ah diiradda u saarayeen xaaladahaas dhaqaale iyo kuwa la xiriira tirada dadka, aqoonyahanno iyo mufakiriin badan ayaa muddo dheer dhayalsanayay kaalinta aasaasiga ah ee uu dhaqanku ku leeyahay horumarka iyo dib-u-dhaca ilbaxnimooyinka. Marksiistiyiintu waxay dhaqanka u arkayeen uun “qaab-dhismeed korreeya” oo ka dhasha wax-soo-saarka maaddiga ah. Raasamaaliga agtiisana, dhaqanku inkastoo lagu xiray xorriyadda, wuxuu isku rogay badeeco, madadaalo, ama bilic-qurxin. Sidoo kale, dugsiga waaqiciga ah ee xiriirka caalamiga (Realism) wuxuu awoodda dawladaha ku cabbirayay dhaqaalaha, milatariga, iyo kheyraadka, ilaa laga soo gaaray xilligii la fahmay muhiimadda “Awoodda Jilicsan” (Soft Power).
Balse, iftiiminta doorka dhaqanka ee dhicitaanka Galbeedka ayaa si xooggan usoo baxay markii faylasuufka Jarmalka ah, Oswald Spengler, uu qoray buuggiisa “Hoos-u-dhaca Reer Galbeedka” (1918–1922). Wuxuu ku falanqeeyay in Galbeedku marayo xilligii dayrta (Gabowga), ayna la daalaa-dhacayaan yool-la’aan, kadib markii ay ka guureen “Dhaqankii Hal-abuurka” (oo kulminayay farshaxanka, diinta iyo astaamaha) una wareegeen “Ilbaxnimo” u xaglinaysa dhanka farsamada, maamulka, iyo siyaasadda maaddiga ah.
Spengler wuxuu aaminsanaa in sababta reer Galbeedku ay adduunka ugu fideen markii hore ay ahayd dhaqankooda ku dhisan damac aan dhammaanayn iyo baahi waali ah oo loo qabo in xoog lagu xukumo kheyraadka iyo dabeecadda (dhaqankaas oo uu ugu yeeray “Dhaqanka Faustian”). Balse wuxuu qabay in awoodahaas laftooda ee shalay soo saaray ay maanta yihiin kuwa sababaya inuu Galbeedku gaboobo oo uu taariikhda ka baxo.
Burburka Anshaxa iyo Keli-talisnimada Shirkadaha
Mufakiriin kale ayaa iyaguna diiradda saaray dhinacyada ruuxda iyo bulshada:
Richard Cocke iyo Chris Smith: Buuggooda “Is-dilka Reer Galbeedka” waxay ku xuseen in hoos-u-dhaca anshaxa iyo lumitaanka isku-xirnaanta bulshadu ay yihiin calaamadaha burburka.
Charles Taylor: Wuxuu sheegay in casriga dambe (Modernity) uu si ba’an u kala saaray xaqiiqada iyo qiyamka, taasoo dhaawacday madax-bannaanidii iyo sharaftii aadanaha.
Noreena Hertz iyo Greg Palast: Waxay qoreen sida shirkadaha waaweyn ay ula wareegeen go’aankii siyaasadeed, iyadoo dimuqraadiyaddii reer Galbeedka ay isku beddeshay mid lacag lagu iibsan karo (The Best Democracy Money Can Buy).
Dhinaca Carabta iyo dunida Islaamka, culimo ay ka mid yihiin Malik Bennabi, Sayid Qudub, iyo Cabdelwahaab Al-Masiiri ayaa dhammaantood ka digay burburka anshaxa iyo saameynta cilmaaniyadda xagjirka ah ee nidaamka Galbeedka.
Balse, Cabdirisaaq Al-Muqri iyo Fouad Zakariya waxay aaminsan yihiin inaan si dhakhso ah loogu xukumi karin Galbeedka dhimasho, maadaama ay awoodaan inay is-bedbeddelaan oo ay abuuraan qaabab cusub oo ay kula qabsadaan xaaladaha taagan.
Soo If-baxa iyo Hogaanka Dhaqanka Aasiya
Natiijada ugu dambaysa ee hoos-u-dhacan waxay ku xiran tahay cidda buuxin doonta booska dhaqameed ee uu Galbeedku banneeyay. Sida ay qabaan falanqeeyayaal ay ka mid yihiin Kishore Mahbubani, Anwar Ibrahim, iyo Pankaj Mishra, dunidu waxay hadda markhaati ka tahay nidaam caalami ah oo cusub oo ay horseedayaan kobaca dalalka Aasiya (sida Shiinaha iyo Ruushka).
Aasiya waxay kasoo kabatay gumaysigii, waxayna hadda dhisatay mashruuc u gaar ah oo awood u leh inuu la tartamo kana adkaado mashruucii reer Galbeedka. Fiditaanka dhaqanka Aasiya ee caalamka maanta ma aha mid la dafiri karo, wuxuuna si bareer ah u jebiyay awooddii keli-yeelashada ahayd ee Galbeedka:
Fanka iyo Madadaalada: Shineemada Hindiya (Bollywood) waxay qabsatay suuqyada Galbeedka; fanka Kuuriyada Koonfureed (K-Pop iyo K-Drama) wuxuu noqday mid caalami ah oo rikoodho ka jebiyay Netflix, iyadoo qaar ka mid ah filimadooda ay ku guuleysteen abaalmarinta Oscar; halka Anime-ka iyo Manga-da Japan ay noqdeen dhaqan ay dhallinyarada dunidu wadaagaan.
Tiknoolajiyada: Baraha bulshada ee Shiinaha (sida TikTok) ayaa si cad uga sarramaray kuwii Galbeedka. Dhanka ciyaaraha (Gaming), shirkadaha Aasiya sida Tencent, Nintendo, iyo Sony ayaa hoggaaminaya suuqa caalamka (tusaale, ciyaaraha “Genshin Impact” iyo “Black Myth: Wukong”), kuwaas oo faafinaya sheekooyinka iyo qiyamka Aasiya.
Hab-nololeedka: Waxaa meesha ka baxay halbeeggii quruxda ee reer Galbeedka, waxaana beddelay agabka la isku qurxiyo ee Japan iyo Kuuriya. Cuntooyinka Aasiya sida Sushi-ga, Kimchi-ga, Shaaha Taiwan, iyo cuntooyinka Hindiya ayaa iyaguna noqday kuwa caalami ah.
Waxa ugu weyn ee xoojinaya horumarka dhaqanka Aasiya ee heerka caalami waa isku-xirka siyaasadda, dhaqaalaha, iyo dhaqanka asalka ah. Tusaale ahaan, Shiinaha waxaa laga hirgeliyay siyaasad isku daraysa aragtiyaha Konfuushiyanka, hanti-wadaagga, iyo nidaamka Mao; halka Hindiya ay diiradda saarto dhinacyada ruuxiga ah. Guud ahaan Aasiya, horumarku ma dayaco qiyamka dhisaya hufnaanta anshaxa iyo wadajirka bulshada.