Dukumeentiga Sirdoonka Turkiga (MİT) ee 1929: Iftiimin Cusub oo ku saabsan Hawlgalladii Sirdoonka Ingiriiska ee Qudus
Sirta Qarniga: Waraaqdii Sirdoonka Turkiga iyo Xaqiiqada Dhaqdhaqaaqa Lawrence ee Bariga Dhexe
Munaasabadda sannad-guurada 99-aad ee aasaaska Hay’adda Sirdoonka Qaranka Turkiga (MİT), ayaa lagu soo bandhigay dukumeenti taariikhi ah oo sumaddiisu tahay “Qarsoodi” (Mahrem). Dukumeentigan oo ku taariikhaysan 23-kii Sebtembar 1929, wuxuu iftiiminayaa dhaqdhaqaaqyo sirdoon oo uu T.E. Lawrence (Lawrence of Arabia) ka waday Bariga Dhexe sannado kadib Dagaalkii Koowaad ee Adduunka.
Warbixintan waxay si gaar ah diiradda u saaraysaa doorkii Lawrence ee hurinta xiisadihii siyaasadeed iyo diimeed ee Falastiin, iyadoo bixinaysa faahfaahin ku saabsan qaab-dhismeedka hawlgalkiisa iyo aqoonsiyadii uu isku qariyay.
1. Nuxurka Dukumeentiga Sirdoonka (MAH)
Warqadda waxaa diyaariyay Waaxda Amniga Qaranka ee Turkiga (oo xilligaas loo yaqaanay Milli Amale Hizmet - MAH). Waxaa loo diray saddex xafiis oo ugu sarreeya dowladda:
Taliska Guud ee Ciidamada Qalabka Sida.
Wasaaradda Arrimaha Gudaha.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda.
Warbixintu waxay xaqiijisay in Lawrence uusan ka bixin saaxadda siyaasadda Bariga Dhexe ka dib burburkii Cusmaaniyiinta, balse uu watay hawlgalo cusub. Sida ku xusan qoraalka, Lawrence wuxuu soo maray dalalka Masar, Suuriya, iyo Ciraaq ka hor inta uusan soo gaarin Falastiin bishii Agoosto 1929.
2. Hawlgalkii Qudus: Adeegsiga Aqoonsiyo Is-Khilaafsan
Qodobka ugu muhiimsan ee warbixintu xustay waa xeeladda “Is-badbadalka” ee Lawrence u adeegsaday magaalada Qudus. Xilliga uu Lawrence tagay Qudus (Agoosto 1929) waxay ku aaddanayd xilli xasaasi ah oo ay socdeen rabshado u dhexeeya Muslimiinta iyo Yuhuudda, kuwaas oo taariikhda ku galay “Kacdoonkii Buraaq” .
Sirdoonka Turkigu wuxuu diiwaangeliyay in Lawrence uu isticmaalay laba aqoonsi oo kala duwan si uu u dhex galo bulshooyinkaas:
Sheekh Cabdullaahi: Marka uu dhex joogo bulshada Muslimiinta ah, gaar ahaan hareeraha goobaha barakaysan, wuxuu isticmaalayay magaca “Sheekh Cabdullaahi”, isagoo xiran dharka wadaadada. Ujeedkiisu wuxuu ahaa inuu kalsoonidooda kasbado, islamarkaana ku dhiirrigeliyo in khatar kusoo fool leedahay diintooda.
Yakos Eskenazi: Dhanka kale, warbixintu waxay sheegtay inuu iska dhigayay wadaad Yuhuudi ah (Rabbi) oo u dhashay Mareykanka. Magacan ayuu ku tagi jiray Darbiga Buraaq, isagoo Yuhuudda ku boorinayay inay xoojiyaan sheegashadooda dhulkaas.
Falanqeynta sirdoonka Turkiga ee xilligaas waxay tilmaantay in ujeedka dhaqdhaqaaqan uu ahaa abuurista isku-dhacyo diimeed oo dhex mara labada dhinac, taas oo u gogol-xaartay dhiiggii daatay iyo qalalaasihii siyaasadeed ee xigay.
3. Xiriirka Suudaan iyo Cadaadiska Masar
Qeybta dambe ee warbixintu waxay xustay in Lawrence uu u gudbay magaalada Khartuum ee dalka Suudaan. Tani waxay ahayd tallaabo istiraatiiji ah marka la eego xaaladda siyaasadeed ee 1929-kii.
Xilligaas, Masar waxay ku jirtay xaalad kacdoon siyaasadeed oo ka dhan ah Ingiriiska. Joogitaanka Lawrence ee Suudaan waxaa lagu macneeyay isku day lagu doonayay in dhibaato looga abuuro koonfurta Masar (xadka Suudaan), ama in la carqaladeeyo xiriirka labada dal ee Dooxada Niil. Sirdoonka Turkigu wuxuu arkayay in Ingiriisku doonayay inuu “buuq” ka abuuro gudaha Masar si uu u wiiqo isku-dayga madax-bannaanida Masar, isagoo adeegsanaya khalkhal ka dhaca Suudaan.
4. Falanqeyn: Saamaynta Taariikhiga ah
Soo bandhigista dukumeentigan waxay wax ka bedelaysaa fahamka taariikhda rasmiga ah ee ku saabsan doorkii Ingiriiska ee Falastiin.
Dabeecadda Gumeysiga: Waxay muujinaysaa in siyaasadda Ingiriiska ee Bariga Dhexe aysan ahayn oo kaliya mid diblomaasiyadeed, balse ay barbar socotay hawlgalo sirdoon oo dhulka ah, kuwaas oo loogu talagalay in lagu abuuro kala qaybsanaan bulsho oo aan laga soo waaqsan.
Doorka Shakhsiyaadka: T.E. Lawrence, oo reer Galbeedku ku tilmaamaan nin ku “niyad-jabay” siyaasadda dowladdiisa dagaalkii 1-aad kadib, wuxuu dukumeentigan ku noqonayaa sarkaal sirdoon oo si firfircoon u fulinayay danaha Boqortooyada Ingiriiska ilaa dhammaadkii 1920-meeyadii.
Gunaanad
Dukumeentigan 1929-kii wuxuu markhaati u yahay in sirdoonka Turkigu uu xog-ogaal u ahaa dhaqdhaqaaqyada gumeysiga xitaa xilligii ay dhisnayd Jamhuuriyadda cusub. Faafinta warkan ee Wakaaladda Anadolu waa tallaabo muujinaysa rabitaanka Turkiga ee ah inuu dib u qeexo taariikhda gobolka, isagoo soo bandhigaya cadaymo muujinaya in colaadaha maanta taagan ay yihiin kuwo leh xididdo shisheeye oo qoto dheer.
Xigasho: Anadolu Agency