Isbahaysiga Cusub ee Saddex-geesoodka: Isbeddelka Miisaanka Awoodda iyo Dhismaha Difaaca Turkiga, Sucuudiga iyo Baakistaan
Sida weerarkii Dooxa u dedejiyay dhismaha cududda cusub ee difaaca ee u dhaxaysa Riyaad, Islamabada iyo Ankara.
Dunida Islaamka iyo gobolka Bariga Dhexe ayaa wajahaya isbeddel istiraatiijiyadeed oo weyn oo dib u qaabeynaya khariidadda amniga ee Khaliijka, Koonfurta Aasiya, iyo xuduudaha Yurub. Taariikhdu markay ahayd 17-kii Sebtembar 2025, waxaa magaalada Riyaad ka dhacay dhacdo weyn oo beddeshay miisaanka awoodda, kadib markii Dhaxal-sugaha Sucuudiga Maxamed Bin Salmaan iyo Ra’iisul Wasaaraha Baakistaan Shahbaz Sharif ay kala saxiixdeen “Heshiis Difaac Istaraatiijiyadeed oo Wadajir ah”.
Si kastaba ha ahaatee, heshiiskan ma aha mid ku kooban laba dal oo kaliya, balse wuxuu salka u dhigayaa isbahaysi saddex-geesood ah oo ay qayb ka tahay Turkiga, kaas oo looga gol leeyahay in lagu abuuro quwad milateri oo madax-bannaan.
Asalka Isbahaysiga: Weerarkii Dooxa iyo Burburka Kalsoonidii “Dallada Maraykanka”
Isbeddelka degdegga ah ee amniga gobolka ma ahayn mid iskii u yimid, balse wuxuu jawaab toos ah u ahaa “naxdin istaraatiijiyadeed” iyo dhacdo weyn oo dhacday qiyaastii usbuuc ka hor saxiixa heshiiska.
9-kii Sebtembar 2025, Israa’iil ayaa weerar cirka ah ku qaaday magaalada Dooxa ee dalka Qadar. Weerarkaas, oo lala beegsaday goob ay ku shirayeen hoggaanka Xamas, wuxuu sababay dhimashada wiilka Agaasimaha xafiiska Khaliil Al-Xayya Khaliil Al-Xayya, iyo xubno kale, waxaana sidoo kale ku dhintay askari ka tirsan ciidamada amniga Qadar.
Dhacdadan ayaa dhalisay cawaaqib xumo siyaasadeed:
Burburka Kalsoonida: Waxay meesha ka saartay kalsoonidii lagu qabay in Maraykanku awoodo inuu xakameeyo Tel Aviv. Falanqeeyayaasha Sucuudigu waxay xuseen in gobolku wajahayo khatartii ugu weyneyd tan iyo 1948-kii.
Weerar Diblumaasiyadeed: Warbaahinta Maraykanka, sida Washington Post, ayaa ku tilmaamay “weerar lagu qaaday diblumaasiyadda lafteeda”.
Go’aanka Sucuudiga: Heshiiska Riyaad iyo Islamabada wuxuu noqday tallaabo degdeg ah oo lagu buuxinayo booska bannaanaaday ee amniga, maadaama la waayay “Dallada Amniga ee Maraykanka”.
Ballaarinta Isbahaysiga: Laga soo Bilaabo Labo ilaa Saddex Dal
Salka isbahaysigan waa heshiiskii Sucuudiga iyo Baakistaan, laakiin hadda wuxuu u muuqdaa mid sii fidadaya oo noqonaya saddex-geesood.
Mabda’a Difaaca: Nuxurka heshiisku wuxuu dhigayaa in “Weerarka lagu qaado mid ka mid ah dalalka xubnaha ka ah uu yahay weerar lagu qaaday dhammaantood.” Tani waxay Sucuudiga siinaysaa dammaanad qaad amni oo la mid ah qodobka shanaad ee gaashaanbuurta NATO.
Kaalinta Turkiga: Saraakiisha Turkiga ayaa xaqiijiyay in Ankara ay si dhab ah uga fiirsanayso ku biirista isbahaysigan. Wasiirka Wax-soo-saarka Difaaca ee Baakistaan, Raza Hayat Harraj, ayaa shaaca ka qaaday in qabyo-qoraalka heshiiska saddex-geesoodka ah la diyaariyay kadib wadahadalo socday muddo sanad ah.
Saddex-xagalka Awoodda: Maxay Dalalku Miiska Soo Saaranayaan?
Haddii isbahaysigan saddexda dal uu si buuxda u hirgalo, wuxuu noqonayaa mid ka mid ah quwadaha ugu waaweyn dunida, iyadoo dal walba uu keenayo awood gaar ah oo kan kale kaabaysa:
1. Baakistaan: Awoodda Nukliyeerka iyo Ciidanka
Dallada Nukliyeerka ee Dadban: Baakistaan waa dalka kaliya ee Islaam ah ee haysta hubka Nukliyeerka (qiyaastii 170 madax). Wasiirka Difaaca Baakistaan, Khawaja Muhammad Asif, ayaa si cad u xaqiijiyay in awoodda Nukliyeerka ee dalkiisa loo isticmaali karo qaabka heshiiskan si loo difaaco dalalka Islaamka.
Ciidan Lug: Waxay leeyihiin mid ka mid ah ciidamada ugu tirada badan uguna khibradda badan dagaallada caalamka.
2. Turkiga: Tiknoolajiyadda Difaaca iyo NATO
Warshadaha Difaaca: Turkigu wuxuu keenayaa awoodda wax-soo-saarka difaaca ee casriga ah, sida diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, taangiyada casriga ah sida “Altay“, iyo maraakiibta dagaalka.
Buundada Yurub iyo Aasiya: Maadaama uu xubin ka yahay NATO, Turkigu wuxuu isbahaysiga ku soo kordhinayaa halbeegyo ciidan oo casri ah iyo awood istiraatiijiyadeed oo isku xirta Yurub iyo Aasiya.
3. Sucuudiga: Awoodda Dhaqaalaha iyo Saameynta Siyaasadeed
Maalgelinta: Sucuudigu waa xarunta tamarta adduunka, wuxuuna haysta awood dhaqaale oo lagu maalgelin karo mashaariicda difaaca ee saddexda dal.
Hoggaanka Ruuxiga: Waa wadnaha dunida Islaamka, taas oo siinaysa isbahaysiga sharciyad diimeed iyo mid siyaasadeed oo xooggan.
Saamaynta Mustaqbalka iyo Istiraatiijiyadda Cusub
Dhismaha isbahaysigan wuxuu astaan u yahay isbeddel weyn oo ku yimid nidaamka caalamiga ah iyo kan gobolka.
Dhammaadka “Bari iyo Galbeed”: Saraakiisha Turkiga waxay aaminsan yihiin in fikradii ahayd in dunidu u qaybsan tahay laba (Bari iyo Galbeed) ay meesha ka baxday. Wasiirka Arrimaha Dibadda Turkiga, Hakan Fidan, ayaa ku nuuxnuuxsaday muhiimadda ay leedahay “Kalsooni Goboleed” iyo in dalalka gobolku ay xallistaan arrimahooda iyaga oo isku-tashanaya.
Kala-duwista Xulafada: Sucuudigu wuxuu heshiiskan u arkaa fursad uu ku “kala-duwo xulafadiisa” amniga, isaga oo aan gebi ahaanba ka tagayn Maraykanka balse samaysanaya xulufo kale (Baakistaan iyo Turkiga) oo leh awoodo dhab ah oo aan lagu xirayn shuruudo siyaasadeed oo Reer Galbeed ah.
NATO Islaami ah?: Inkasta oo Turkigu diiday in hadda loogu yeero “NATO-da Islaamka” si looga fogaado xasaasiyad siyaasadeed, haddana ujeedku waa in la dhiso isbahaysi milateri oo cidhiidhi ah balse aad u xooggan.
Gabagabadii, isbahaysigan cusub ee Riyaad, Islamabada, iyo Ankara wuxuu ka dhigan yahay in gobolku u guurayo marxalad ay dalalka Muslimiintu iyagu la wareegayaan mas’uuliyadda amnigooda, iyagoo isku-dhafaya awoodda Nukliyeerka, Dhaqaalaha, iyo Tiknoolajiyadda casriga ah si ay u abuuraan quwad wax celisa oo ka hortagta gardarada shisheeye.
Xigasho: Al Jazeera iyo Anadolu Agency